Kayıp ve Yas Süreci | BURAK SAVCI

“Yas sadece ölüme bir tepki değil, kayba bir tepkidir.” Terapist William Worden’ın bu sözleri, keder ve kaybın evrenselliğini vurgulamaktadır. Yas, hepimizin hayatımızın çok çeşitli noktalarında deneyimlediğimiz bir süreçtir. Doğal olduğu kadar gerekli ve bizleri değiştiren de bir süreç olan yas, hayatta olup bitenlerin karmaşıklığı karşısında kendimizi çaresiz ve güçsüz hissettiğimiz zamanların panzehri olabilme gücünü de içinde barındırır. Bu panzehiri keşfedebilmenin mümkünatı, “Terapi ne demek ?” sorusuna verilecek cevap ile de yakından bağlantılı olabilir.

Yas Süreci Nedir?

Yasa dair olup bitenleri anlamaya yönelik bugüne dek en popüler olmuş yaklaşım herhalde 5 adımla özetlenen yas sürecinin evreleridir. Bu anlayışta yas süreci inkâr, öfke, pazarlık, depresyon ve kabullenme dâhil olmak üzere bölümlere bölünerek tecrübe edilir. Bu açıdan da bakıldığında yas süreci aslında, kaybımızla ve kaybın getirdiği kederle birlikte ortaya çıkan yeni düzeni anlamak ve bu düzene adapte olabilme çabalarımızın hepsini kapsayan bir gidişattır.

Yasın getirdikleri yukarda anlatılan sırayla yaşanmak zorunda değildir. Kişiler bunları farklı bir sırayla ve hatta birkaçını aynı anda deneyimleyebilir. Bu deneyimlerin kişi üzerindeki etkisi ve yasın süresi de kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Kişilerin yasını belli şekillerde yaşamadıkları düşüncesi beraberinde bir suçluluk psikolojisi de yaratabilir. Bu sebeple yas tecrübesi tıpkı parmak izi gibi oldukça kişiye has bir yol izler. Önemli olan yas tutmanın doğru veya yanlış şeklinden bahsetmek değil, kişiye uygun şeklini görebilmektir.

Kayıp ve Yas Sürecinin Farklı Alanları

Yas, hayatın farklı alanlarında kendini gösterebilir. Günlük hayatın dokusuna işleyebilen yasın yaşandığının farkına varmak her zaman kolay olmayabilir.

• Ölüm Kayıp ve yas hayatın farklı alanlarında bizi etkileyebilir. Ölüm belki de en bariz kayıp şeklidir. Sevdiğimiz bir insanın hayatımızdan fiziksel olarak çıkması, o kişiye dair yoğun bir özlem getiren bir tecrübedir. Bu aynı zamanda, sadece o kişiyleyken olabildiğimiz bir halimizi kaybettiğimiz anlamına da gelir. Ölüm sonrası yas süreci yoğun ve uzun süreli olabilir.
• Boşanma veya ayrılık Kişileri ayrılmaya götüren yollar birbirinden oldukça farklı olabilir. Aldatma, sevginin yitimi, geniş aile ile alakalı problemler… Bir mutsuz ilişkiyi bitişe götüren sebepler boşanma sonrası yas sürecinin şeklini ve süresini de belirleyen önemli faktörlerdendir. Burada kişinin hayatına evlilikle birlikte gelen yeni sosyal alışkanlıklar, yeni insanlar veya rutinlerin kaybı, beraberinde yalnızlık, dışlanmışlık, küskünlük gibi tecrübeler yaşatabilir. Tek başınıza biri olarak hayatınıza tekrar adapte olma gerekliliği zaman zaman yoğun ve yönetmesi zor duyguları beraberinde getirebilir. Boşanma için bahsedilen bu durumlardan, herhangi bir ayrılık sonrası yas sürecinde de bahsedilebilir. Fakat özellikle çocuğun olduğu durumlarda birlikte ebeveynlik yapmak için yeni düzenler oluşturulması gerekliliği yası olduğundan daha karmaşık hale getirebilir.

• İş Kaybı İşinizi kaybetmek de kişi için bir yas sürecini beraberinde getiren bir başka günlük tecrübe olabilir. İş yerinizde mobbing ya da zorbalığa maruz kalıp kalmadığınız, işinizde çalışmaya dair tatmininiz, işinizden nasıl ayrıldığını (istifa ya da çıkarılma) yasın nasıl yaşanacağında etkileyebilir. Hayatınızda ekonomik devamlılığın yitirilmesiyle yaşanabilecek güvensizlik duyguları yaratabilir. Aynı şekilde gelecekle ilgili planların sekteye uğraması da belirsizliğe neden olabilir. Karşılıksız kalmış beklenti ve hayaller kederin yoğunluğu ile bağlantılı olabilir.

• Sosyal Çevre Kaybı Ayrıldığınız kişi aracılığıyla tanıştığınız insanlarla artık görüşememek, farklı bir yere taşınmak, süregelen sorunlar sebebiyle araya giren duygusal mesafeler kişinin kendini yalnız ve etrafındakilerden kopuk hissetmesine sebep olabilir. Kişinin farklı birine dönüşmeye başladığını hissetmesi böyle bir kaybın beraberinde getireceği rahatsız edici bir tecrübe olabilir.

Yasta Olduğumuzu Nasıl Anlarız?

Yas tutma süreci farklı şekillerde kendini gösterebilir ve yasta olduğumuzu fark etmek her zaman kolay değildir. Yaygın keder belirtileri arasında üzüntü, öfke, suçluluk, endişe veya uyuşukluk duyguları yer alabilir. Yorgunluk, uykusuzluk veya iştahsızlık gibi fiziksel belirtiler de ortaya çıkabilir.

Yas Sürecinin Farklı Türleri

Yasın farklı türlerinin kendini gösterebileceği durumlar şu şekilde olabilir:

• Olağan yas: Kişinin kaybın getirdiği fiziksel ve duygusal zorlukları yaşadığı gidişatın bütünüdür. Her ne kadar zor olsa da kişiler kederlerini yaşadıkları ölçüde zamanla kendiliğinden azalma eğilimi gösterir. Yasın yaşanması için müdahale değil, destek gerektirdiği durumlardır.
• Karmaşık yas: Kimi durumlarda kişi yaşanılan kayıp karşısında oldukça yoğun ve uzun süren bir keder deneyimleyebilir. Bunu kişi için karmaşık kılan kişinin gündelik yaşantısında eski halini bulmakta ve yaşantısına devam etmekte zorlanmasıdır. Buradaki zorluk kişinin yasını yaşamanın önündeki içsel engeller olabilir. Karmaşık yas sürecinde psikolojik destek faydalı olabilir.
• Marjinalleştirilen yas: İçinde bulunduğumuz çevrelerce önemsemeyen ve bu sebeple acısını yaşamayı kendimize hak görmekte zorlandığımız kayıplardır. Örneğin, biten ilişkinizde veya ayrıldığınız iş yerinizde yaşadıklarınızın sizin üzerinizdeki etkilerini “abarttığınız” düşünüldüğünde, yas sürecinin doğal gidişatı da sekteye uğrayabilir.
• İleriye dönük yas: Zihnimizde artık biteceğinden emin olduğumuz veya bitmesinin gerektiğine karar verdiğimiz bir ilişkide, kendimizi ileriye dönük kayba hazır kılmaya çalışabiliriz. Örneğin, karşımızdaki kişinin olumsuz taraflarını daha çok aramaya başlayabilir ya da ilişkinin bitmesi fikrinin bize nasıl hissettireceğini sık sık düşünmeye başlayabiliriz. Böyle durumlarda kişinin beklentisi, bu beklediği bu kayıp gerçekleştiğinde, sonrasında yaşanacak yasın daha hafif atlatılmasını mümkün kılmaktır.
• Toplumsal yas: Terör olayları, doğal afetler, soykırım veya savaş gibi haller toplumsal ölçekte bir birliktelik ve beraberlik hislerini getirdiği ölçüde, kişi ve kurumlara yönelik bir öfke ve inanç kaybı yaşamamıza sebep olabilir. Örneğin, 6 Şubat’ta yaşadığımız deprem sonrası tanıklık ettiklerimiz ve yaşadıklarımız, bizde umutsuzluk, suçluluk, öfke gibi duygular uyandırması, toplum olarak bir kaybı anlamlandırma çabamız olarak okunabilir.

Yasın, kaybın şekline göre farklı görünümleri ve etkileri olabilir. Her bir yas türünün kendine has özellikleri ve zorlukları vardır. Bu sebeple kaybın doğasını anlamak, yas süreci psikolojik danışmanın etkinliğini artırmak için faydalı olduğu kadar gerekli de bir yaklaşımdır.

Kayıp ve Yas Süreci Nasıl Atlatılır?

Her ne kayıplar ve yas birçoğumuz için korkutucu birer olgu olsa da, aslında yasın bir anlamı da vardır. Yas süreci, sevdiğimiz biri veya bir şey ile vedalaşma süreci ve onların ardından yaşadığımız acıların, özlemlerin ve kayıpların bir ifadesidir. Yaşadığımız kaybın artık gerçekleştiği ve artık geri döndürülemez olduğunu gerçeği ile yüzleşmek bunun ilk adımıdır. Yası yaşamak ile alakalı en temel zorluk, beraberinde getirdiği kederi yaşamaya direnmektir.

Yas Sürecinde Yapılması Gerekenler Nelerdir?

Yas sürecinde yapılması gerekenler, öncelikle kendimize yasımızı yaşamamıza izin vermektir. Bu, üzüntü ve öfke gibi duyguları hissettiğimizde bastırmamaya çalışmak ve bunları hissetmeye çalışmayı içerir. Aynı zamanda duygularımızı yaşamaya izin verecek bir ortam (meditasyon, spor, sanat) yaratmak da buna dahil olabilir. Gerektiğinde ulaşabileceğiniz arkadaşlarınız, aileniz ve bu kişilere nasıl ulaşabileceğinize dair bir planınızın olması, yoğun duygular karşısında çaresiz hissetmemeye yardımcı olabilir. Ancak, her bireyin yas süreci kendine özgüdür ve kendimize özgü bir şekilde atlatmak da en doğrusudur.

Yas sürecinde ne yapılması gerektiğinde dair genişletilmiş ve daha detaylı yazıma “Kayıp ve Yas Süreci ile Başa Çıkmak” isimli yazımdan ulaşabilirsiniz.

Yas süreci ne kadar sürer?

Yasın veya kaybın getirdiği kederin süresi, kişiden kişiye farklılık gösterir ve kendine özgüdür. Bu süreç, kaybın şiddeti, kişinin duygusal durumu, hayatındaki diğer faktörler ve destekleyici ortam gibi birçok etkene bağlıdır. Ancak, yas süreci asla tamamen sona ermez ve zaman zaman özlem ve acılar hissedilebilir. Bu nedenle, kendimize zaman vermek ve yas sürecine müdahale etmeden boşanma sonrası yas süreci kendiliğinden ilerlemesine izin vermek önemlidir.

Yas Sürecindeki Kişilere ve Çocuklara Nasıl Davranılmalıdır?

Yas kayba verilen doğal bir tepkidir. Kişinin yaşadığı umutsuzluk, üzüntü, öfke gibi duyguların varlığı normaldir. Dolayısıyla etrafımızda bir kayıp yaşadığını düşündüğünüz birileri varsa amaç bu duyguları ortadan kaldırmak olmamalıdır.

Kişilerin böyle zamanlarda ihtiyaç duyduğunda yanında olacağını bildiği birilerinin varlığı güven vericidir. Yanında olmak kişi konuşmak istediğinde dinlemek olabileceği gibi, diğer zamanlarda beraber susmak da olabilir. Çocuklarda yetişkinlerden farklı olarak, çocukla birlikte beraber oyunlar oynamak ve bu oyunları çocuğun yönetmesine izin vermek düşünülebilir.

Bu tepkilerin beklenenden uzun sürdüğü ya da yoğunluğunun azalmadığı durumlarda bir uzmana başvurmayı düşünmek faydalı olabilir.